Ojcowie polskiej niepodległości

Józef Piłsudski

ur. 5 grudnia 1867 w Zułowie, zm. 12 maja 1935 w Warszawie

Działacz społeczny i niepodległościowy, żołnierz, polityk, mąż stanu.

Od 1892 członek Polskiej Partii Socjalistycznej i jej przywódca w kraju, twórca Organizacji Bojowej PPS (1904). Stopniowo odchodząc od idei socjalistycznych założył w 1914 Polską Organizację Wojskowej i Legiony Polskie – oddziały zbrojne walczące u boku Austriaków, które miały stać się zalążkiem odrodzonego wojska polskiego. Kierownik Komisji Wojskowej i Tymczasowej Rady Stanu (1917), od 11 listopada 1918 naczelny wódz Armii Polskiej, w latach 1918–1922 Naczelnik Państwa, pierwszy marszałek Polski (1920).

W procesie odradzania Rzeczypospolitej kierował się tzw. ideą jagiellońską – widział nowe państwo jako rodzaj wielonarodowej federacji, na wzór dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Dlatego na przykład w obliczu wojny polsko-bolszewickiej zawarł sojusz z przywódcą Ukraińskiej Republiki Ludowej Symonem Petlurą. Z tego też powodu pozostawał w ciągłym sporze ze zwolennikami narodowej demokracji. Piłsudski uważany jest za jednego z najważniejszych autorów zwycięstwa w bitwie warszawskiej w sierpniu 1920, zwanej „cudem na Wisłą” – według jednego z brytyjskich historyków była to osiemnasta spośród najważniejszych bitew w historii świata, triumf polski w tym starciu uniemożliwił bowiem rozprzestrzenienie się bolszewizmu na Europę zachodnią.

Piłsudski oddał władzę i usunął się z polityki po wybraniu przez Sejm pierwszego prezydenta niepodległej Polski Gabriela Narutowicza w 1922 roku. Prezydent Narutowicz, światowej sławy inżynier pracujący w Szwajcarii, budowniczy elektrowni wodnych, porzucił świetnie prosperujące interesy i wrócił w 1919 do kraju na zaproszenie władz, by budować niepodległe państwo. Był ministrem robót publicznych oraz ministrem spraw zagranicznych. Krótko po zaprzysiężeniu został zamordowany przez fanatycznego nacjonalistę za to, że „został wybrany głosami mniejszości narodowych”. Jego następcą został związany z Polskim Stronnictwem Ludowym „Piast” Stanisław Wojciechowski.

Józef Piłsudski, mieszkający w pierwszej połowie lat dwudziestych w niewielkim Sulejówku, z narastającym krytycyzmem obserwował wydarzenia w kraju i mobilizował swoich zwolenników, by w 1926 przejąć władzę w drodze przewrotu majowego. Ponieważ przewrót dokonano pod hasłem uzdrowienia, czyli z francuskiego „sanacji”, państwa, kierowany przez Piłsudskiego obóz polityczny tradycyjnie nazywa się sanacją. Po przewrocie Piłsudski dwukrotnie pełnił funkcję premiera (1926–1928 i 1930). W czasach rządów sanacji Rzeczpospolita stawała się stopniowo państwem autorytarnym, ograniczającym demokrację i zwalczającym opozycję metodami policyjnymi.

Piłsudski, który przez całe dwudziestolecie międzywojenne cieszył się popularnością, jakiej nie osiągnął bodaj żaden polski polityk w dziejach, wywarł decydujący wpływ na kształt polityki wewnętrznej i zagranicznej odrodzonego państwa. W uznaniu zasług, mimo protestów ze strony Narodowej Demokracji, został pochowany w krypcie Srebrnych Dzwonów na Wawelu.

Roman Dmowski

ur. 9 sierpnia 1864 w Kamionku, zm. 2 stycznia 1939 w Drozdowie

Polityk, mąż stanu, publicysta polityczny, minister spraw zagranicznych, poseł na Sejm Ustawodawczy RP oraz deputowany do II i III Dumy rosyjskiej. Współzałożyciel Narodowej Demokracji (tzw. endecji).

W okresie I wojny światowej dążył metodami dyplomatycznymi początkowo do zjednoczenia ziem polskich i autonomii w ramach Imperium Rosyjskiego, a później do odzyskania niepodległości w oparciu o sojusz z Rosją i jej zachodnimi sojusznikami (Francja i Wielka Brytania, tzw. Ententa), zaś w opozycji do Niemiec i Austrii (tzw. państw centralnych), na które w dziele odzyskania niepodległości stawiał wówczas Piłsudski. W decydujących miesiącach obydwaj politycy koordynowali swoje działania – Roman Dmowski był delegatem Polski na konferencję paryską w 1919 i sygnatariuszem traktatu pokojowego podpisanego w Wersalu.

Dmowski był głównym ideologiem polskiego nacjonalizmu, zwolennikiem państwa jednolitego narodowościowo, twórcą koncepcji inkorporacyjnej, zakładającej polonizację mniejszości etnicznych mieszkających w granicach odrodzonego państwa. Choć przez większą część życia niewierzący wiele uwagi poświęcał relacjom państwo-Kościół. Przez wiele lat uważał, że Kościół katolicki w Polsce powinien być, wzorem Anglii czy krajów protestanckich, ściśle podporządkowany państwu, w 1928 roku w książce Kościół, naród i państwo zmienił zdanie, uznając Kościół za ważne narzędzie budowania wspólnoty narodowej (koncepcja Polak–katolik i idea „katolickiego państwa narodu polskiego”). Jego wcześniejsze prace, zwłaszcza Myśli nowoczesnego Polaka oraz Polityka polska i odbudowanie państwa, należą do wybitnych przykładów polskiej myśli politycznej.

Ignacy Jan Paderewski

ur. 18 listopada 1860 w Kuryłówce, zm. 29 czerwca 1941 w Nowym Jorku

Polski działacz niepodległościowy, mąż stanu i polityk, ale przede wszystkim muzyk – kompozytor i pianista, jeden z najsłynniejszych na świecie wirtuozów swoich czasów.

Był absolwentem Instytutu Muzycznego (późniejszego Konserwatorium) w Warszawie. Koncertował na całym świecie, m.in. przed brytyjską królową Wiktorią. Wielkim sukcesem było jego amerykańskie tournée, po którym artysta na wiele lat osiedlił się w Stanach Zjednoczonych. Jedyne dzieło sceniczne Paderewskiego – opera Manru – po prapremierze we Lwowie trafiła na deski Metropolitan Opera w Nowym Jorku. To do dzisiaj jedyny utwór polskiego kompozytora, który znalazł się w repertuarze tej sceny.

Działalnością na rzecz niepodległości zajął się w pierwszych latach XX wieku, fundując Pomnik Grunwaldzki, stojący naprzeciw Barbakanu w Krakowie. Pomnik odsłonięto w 1910 roku, w pięćsetną rocznicę zwycięstwa nad Krzyżakami. Paderewski wystąpił wówczas z płomienną patriotyczną mową do 150 tysięcy zgromadzonych osób. W czasie pierwszej wojny światowej zaangażował się we wspieranie działań służących odzyskaniu niepodległości. Korzystając ze swej popularności w USA, wywarł wpływ na prezydenta Wilsona, by ten umieścił w słynnym orędziu do Kongresu 13. punkt, domagający się wskrzeszenia niepodległej Polski z dostępem do morza. Dzięki temu sprawa polska stała się jednym z najważniejszych tematów podczas negocjowania traktatu ustanawiającego nowy ład międzynarodowy po Wielkiej Wojnie. Paderewski reprezentował Polskę w tych negocjacjach obok Romana Dmowskiego, w 1919 roku sprawował bowiem jednocześnie funkcję premiera i ministra spraw zagranicznych Rzeczypospolitej. 

W kolejnych latach wycofał się z bieżącej polityki, ale stale angażował się w ważne polskie sprawy, m.in. reprezentował kraj w Lidze Narodów w czasie wojny polsko-bolszewickiej.

Po śmierci Piłsudskiego w 1935 roku współtworzył tzw. Front Morges, którego nazwa pochodzi od szwajcarskiej posiadłości pianisty. Była to organizacja jednocząca polityków prawicowych, opozycyjnie nastawionych do autorytaryzmu rządów sanacyjnych. Jednym z jej najważniejszych uczestników był gen. Władysław Sikorski (późniejszy premier rządu polskiego w Londynie, który zginął w katastrofie w Gibraltarze). Po wybuchu II wojny światowej Paderewski zaangażował się w politykę ponownie – przewodniczył Radzie Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej w Londynie, która zastępowała Sejm na uchodźstwie.

Wśród licznych honorów, jakie spotkały tego artystę-polityka znalazł się przyznany mu przez króla Jerzego V tytuł lordowski – był Rycerzem Wielkiego Krzyża Orderu Imperium Brytyjskiego.

Wojciech Korfanty

ur. 20 kwietnia 1873 w osadzie Sadzawka, obecnie Siemianowice Śląskie, zm. 17 sierpnia 1939 w Warszawie

Przywódca optujących za Polską mieszkańców Górnego Śląska, związany z chrześcijańską demokracją.

Urodzony w rodzinie obojętnej narodowo, swoją polską tożsamość budował samodzielnie jako nastolatek, ponosząc w czasach szkolnych i studenckich różnorakie konsekwencje swej nieprawomyślności. Poważną karierę polityczną rozpoczął w 1902, kiedy został prezesem reaktywowanego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Katowicach. Mimo niewinnej nazwy organizacja ta, działająca w zaborze pruskim i austriackim, odegrała ważną rolę nie tylko w budzeniu świadomości narodowej, lecz także w dziele kształtowania kadr, które w przyszłości staną do zbrojnej walki o Polskę. Był redaktorem i wydawcą pisma „Górnoślązak” – za artykuły publikowane na tych łamach trafił na pewien czas do więzienia we Wronkach. W latach 1903-1912 i w 1918 był posłem do pruskiego Reichstagu, należał tam do Koła Polskiego.

Do historii przeszła jego mowa z 1918 roku, w której zażądał przyłączenia do Polski wszystkich ziem polskich pozostających w granicach zaboru pruskiego. W latach 1918–1919 był członkiem Naczelnej Rady Ludowej kierującej powstaniem wielkopolskim.

W 1920 został polskim komisarzem plebiscytowym na Górnym Śląsku. Obawiając się niekorzystnej dla Polaków interpretacji wyników plebiscytu (który przebiegał w atmosferze wzajemnego zastraszania i manipulacji) proklamował III powstanie śląskie i stanął na jego czele. Choć w wyniku powstania Polska uzyskała około 1/3 terytorium zamieszkanego przez mniej niż połowę ludności Górnego Śląska, był to jednak wielki sukces – w granicach Rzeczypospolitej znalazła się większość górnośląskiego przemysłu (4/5 liczby kopalń i 2/3 hut żelaza i cynku).

Z ówczesnych sporów o taktykę powstańczą zrodził się jego konflikt z Michałem Grażyńskim, mianowanym po przewrocie majowym wojewodą śląskim. Po powstaniu Korfanty był posłem na Sejm Rzeczypospolitej, przez wiele lat zasiadał również w Sejmie Śląskim (głównym organie władzy autonomicznego województwa śląskiego). Po przewrocie 1926 roku Korfanty stanął w opozycji wobec władz, które zwalczały go zaciekle – sądzony pod naciąganymi zarzutami, więziony w Berezie Kartuskiej, w 1935 wyemigrował, kierując zza granicy wydawanymi przez siebie wpływowymi gazetami. Współpracował w tym czasie z politykami skupionymi we Froncie Morges (Paderewski, Sikorski). W kwietniu 1939, spodziewając się wybuchu wojny wrócił do kraju – i został osadzony w areszcie na trzy miesiące. Zwolniony pod naciskiem opinii publicznej, schorowany, zmarł wkrótce po uwolnieniu. Jego pogrzeb w Katowicach był ostatnią wielką manifestacją patriotyczną przed wybuchem II wojny światowej.

Wielki pomnik Korfantego w Katowicach zdobi plac przed zbudowanym przez Grażyńskiego gmachem dawnego Sejmu Śląskiego (dziś urząd marszałkowski).

Wincenty Witos

ur. 21 stycznia 1874 w Wierzchosławicach, zm. 31 października 1945 w Krakowie

Legendarny przywódca ruchu ludowego. Równocześnie z bardzo aktywnym udziałem w ogólnokrajowym życiu publicznym od 1909 do 1931 był nieprzerwanie wójtem rodzinnej wsi Wierzchosławice.

W Stronnictwie Ludowym działał od końca XIX wieku. Od 1908 był posłem do galicyjskiego Sejmu Krajowego we Lwowie, później deputowanym do austriackiej Rady Państwa w Wiedniu. Od 1914 należał do Polskiego Stronnictwa Ludowego „Piast” (prezes w latach 1918–1931).

W okresie odzyskiwania niepodległości przewodniczył Polskiej Komisji Likwidacyjnej Galicji i Śląska Cieszyńskiego (tymczasowej władzy polskiej dla zaboru austriackiego). Od 1919 był posłem na Sejm. Trzykrotnie piastował funkcję premiera – również w czasie najbardziej dla młodego państwa niebezpiecznym, kiedy w 1920 roku wojska bolszewickie omal nie zdobyły Warszawy.

Trzeci kierowany przez niego rząd został obalony w wyniku przewrotu majowego w 1926. Jako działacz opozycji (w latach 1929–30 był jednym z przywódców Centrolewu – porozumienia partii umiarkowanych i lewicowych wymierzonego przeciw ograniczającej demokrację sanacji), podlegał prześladowaniom. Uwięziony w twierdzy brzeskiej został w późniejszym procesie oskarżony o przygotowanie zamachu stanu. W tej sytuacji udał się na emigrację do Czechosłowacji. 

Do kraju powrócił tuż przed wybuchem II wojny światowej. Po jej rozpoczęciu został internowany przez Niemców – odrzucił wówczas propozycję utworzenia rządu kolaboracyjnego. Po wojnie był w 1945 roku prezesem nowo powstałego Polskiego Stronnictwa Ludowego, opozycyjnego wobec komunistów.


Financed from the funds of the Ministry of Culture and National Heritage, within the scope of
the Multiannual INDEPENDENT 2017-2021 Program, as part of the ‘Cultural bridges’ subsidy program of the Adam Mickiewicz Institute